Als je leeft van de pen, zoals wij Redactieprofs, heb je altijd wel een leuk verhaal. Je werkt voor een keur aan opdrachtgevers en reist rond met je scherpe vragen, voicerecorder, laptop en – waar nodig – goede adviezen in de aanslag. Mensen luisteren doorgaans graag naar je.

Is je boek al af?

Die belangstelling neemt enorm toe als je werkt aan een boek, zo viel mij de afgelopen maanden op. ‘Is je boek nu al af?’, was ongeveer de meest gestelde vraag. Vaak gevolgd door de verzuchting: ‘Een boek schrijven, dat zou ik ook nog wel eens willen…’ Doen!, roep ik dan altijd. Gewoon beginnen.

Successen delen

Ook veel bedrijven kiezen in dit digitale tijdperk nog steeds vaak voor een boek. Om hun visie of deskundigheid uit te dragen, ervaringen en successen te delen of de tijdgeest te vatten. Een boek markeert meer dan welk ander medium dan ook een vast moment in de tijd. Het is een communicatiemiddel met blijvende waarde. Dat misschien niet door iedereen (meteen) van kaft tot kaft gelezen wordt, maar waarop wel van tijd tot tijd wordt teruggegrepen.

Visitekaartje

Met een boek draag je uit waar je voor staat. Of je nou een eenmanszaak hebt of een multinational. Een boek is een uitnodigend visitekaartje. Vaak is het een aanleiding voor verrassende gesprekken waaruit soms nieuwe opdrachten of projecten voortkomen. Natuurlijk is het schrijven een klus. Maar niet noodzakelijkerwijs eenzaam monnikenwerk. Doe het gerust samen. Als bedrijf samen met een redacteur. Als samenwerkingsverband zoals Redactieprofs. Of als groep professionals, bijvoorbeeld gefaciliteerd door Boekin1dag, een concept dat het mogelijk maakt om als team in één dag een boek in de steigers te zetten.

Een boek is bijzonder, opvallend, inspirerend, uitnodigend. En sexy. Laat het dus niet bij de verzuchting: ‘Ik zou ooit nog wel eens…’ Begin gewoon nu met het schrijven van de achterflap.

Laatst stuitte ik in een LinkedIn-groep op een discussie over leenwoorden. Vooral Duitse leenwoorden moesten het ontgelden. Tja, ze komen nu eenmaal van de Grote Buur en zijn herkenbaar, vooral aan de umlauten: fingerspitzengefühl, salonfähig. Maar ook aan de schw’s en schm’s en verwante klanken: schwung, schmieren, kitsch. En nu ik toch aan het opsommen ben, mag het sowieso onmisbare überhaupt niet ontbreken. Menig taalpurist krijgt er pukkels van. Mij begeistert het!

Leenwoorden houden

Leenwoorden worden nooit teruggegeven. We houden ze lekker, gebruiken ze en betalen er niets voor. Wat zou daarop tegen zijn? De reacties in de LinkedIn-groep logen er niet om: taalvervuiling en -verloedering is het, de inluiding van de teloorgang van het Nederlands en ga zo maar door.

Ach beste vakgenoten, jullie weten toch wel beter? Een beetje Neerlandicus heeft wel eens een Oud- of Middelnederlandse tekst onder ogen gehad en weet: taal verandert voortdurend. Althans, een levende taal. Want taalgebruikers voegen toe, laten weg, veranderen, verzinnen en … lenen. Rentevrij!

Droog brood

Niet mee eens? Probeer dan maar eens consequent te zijn en schrap ze allemaal uit je woordenboek. Ik verzeker je: dat wordt droog brood eten. Jij kunt dan geen tekst meer schrijven met charme of allure (Frans) en ook geen tarief (Arabisch) hanteren of facturen (Frans) sturen.

Alle andere schrijvers – brood-, prof- én plezierschrijvers – adviseer ik: gebruik ze, geniet ervan en vooral niet met mate. Leenwoorden zijn een verrijking van je woordenschat. Kies dus voor extra kleur op je schrijverspalet.

Gelukkig heeft Accessibility, expertisecentrum voor toegankelijke ICT (deze zin heeft alleen al door die naam nooit B2-niveau, maar dat terzijde), een handig instrument gemaakt om het niveau van teksten snel en eenvoudig vast te stellen: de leesniveau-tool. Knippen, plakken en meten. Een kind kan de was doen.

Let op met afkortingen

Houd er rekening mee dat afkortingen en eigennamen de meting nogal beïnvloeden. Zo scoort de zin ‘De VARA zendt morgen op NED 2 een documentaire uit over analfabetisme’ hoger (B2/C1) dan de ‘De wethouder voert de regie over het taalbeleid van de gemeente. Hij geeft een klap op de definitieve teksten’ (B2). Terwijl de laatste toch echt beter scoort voor de ‘gooi-maar-in-mijn-petprijs’.

Wil je dat we alleen naar spelling en formulering kijken? Of ook naar structuur en inhoud? In het eerste geval zijn we minder tijd kwijt, in het tweede geval meer. In het eerste geval lijkt de geredigeerde tekst veel op het origineel. Soms is dat ook de bedoeling, bijvoorbeeld als de oorspronkelijke schrijver zijn of haar tekst graag zoveel mogelijk in originele staat terug wil zien. In het tweede geval kan de opbouw van de tekst flink veranderen. In het uiterste geval verandert zelfs de inhoud, omdat de redacteur daarmee tegemoet wil komen aan de informatiebehoefte van de toekomstige lezer.

Foldertekst redigeren

Ter illustratie laten vier Redactieprofs hieronder zien hoe verschillend je een redigeeropdracht aan kunt pakken, al naar gelang de gewenste uitkomst. Eventuele vragen of opmerkingen voor de opdrachtgever hebben ze <tussen visgraatjes> in de tekst gezet, want een aanpassingsronde hoort er altijd bij.

Originele tekst (uit een folder van een woonzorgcentrum):

In deze folder geven wij u informatie over onze dagbehandeling in woonzorgcentrum Duin en Bosch.

Wat is het doel en voor wie?

Dagbehandeling is bedoeld voor mensen met geestelijke beperkingen (dagbehandeling psychogeriatrie) en/of lichamelijke beperkingen (dagbehandeling somatiek) om gedurende een aantal dagdelen per week een combinatie van begeleiding en behandeling te krijgen zodat uw beperkingen/ klachten verminderen of verdwijnen. Ook kan dagbehandeling nodig zijn om de thuissituatie te ontlasten. U woont dus gewoon thuis en komt enkele dagdelen per week naar de dagbehandeling. Hoelang u dagbehandeling krijgt is afhankelijk van uw situatie.

Vier voorbeelden

1. Woord- en zinsniveau:

Redactieprof Helene kiest voor een relatief lichte redigeerslag, waarin de oorspronkelijke schrijvers hun tekst nog goed zullen herkennen. Haar ingrepen: correcte spelling, formulering en interpunctie; kortere, soepele zinnen. Met een correcte en verzorgde tekst als resultaat:

Dagbehandeling in woonzorgcentrum Duin en Bosch

Dagbehandeling is bedoeld voor mensen met beperkingen. We bieden dagbehandeling aan mensen met geestelijke beperkingen (psychogeriatrie) en aan mensen met lichamelijke beperkingen (somatiek). We bieden ook een gecombineerde behandeling.

Doel van de behandelingen is de beperkingen en klachten te verminderen. De behandeling bestaat uit een aantal dagdelen per week. De aard en ernst van de beperkingen bepalen de frequentie, duur en combinatie van begeleiding en behandeling.

We kunnen ook dagbehandeling bieden om de mantelzorgers te ontlasten. <OPMERKING HELENE: Ik stel voor deze zin te schrappen>

2. Woord-, zins-, alineaniveau

Redactieprof Sasja wijkt wat verder van het origineel af. Ze hakt de alinea in stukjes en plaatst tussenkopjes. Met een overzichtelijke tekst als resultaat:

Welkom in woonzorgcentrum Duin en Bosch. In deze folder geven wij u informatie over onze dagbehandeling.

Dagbehandeling: voor wie?

Dagbehandeling is bedoeld voor mensen met geestelijke beperkingen (dagbehandeling psychogeriatrie) en/of lichamelijke beperkingen, dagbehandeling somatiek). Onze cliënten wonen thuis en komen enkele dagdelen per week naar ons woonzorgcentrum voor de dagbehandeling.

Dagbehandeling: wat is het precies?

Dagbehandeling is een combinatie van begeleiding en behandeling. Doel is dat beperkingen en klachten verminderen of verdwijnen. Hoe lang een cliënt dagbehandeling krijgt, is persoonlijk en hangt samen met zijn of haar klachten en beperkingen.

Dagbehandeling: waarom?

Dagbehandeling is erop gericht beperkingen of klachten te verminderen of laten verdwijnen. Daarnaast kan de behandeling huisgenoten ontlasten.

3. Herschrijven

Redactieprof Jeroen kiest voor een directe aanspreekvorm. Daarmee is de doelgroep van de tekst ingeperkt tot potentiële toekomstige deelnemers. Hij laat het origineel voor wat het was en herschrijft de passage. Met een ‘aansprekende’ tekst als resultaat:

Dagbehandeling in woonzorgcentrum Duin en Bosch

Heeft u geestelijke of lichamelijke beperkingen? Dan kunt u in ons woonzorgcentrum dagbehandeling krijgen. Wij begeleiden en behandelen u dan een paar ochtenden of middagen per week, waardoor uw beperkingen minder worden of verdwijnen. U blijft gewoon thuis wonen. Hoe lang u dagbehandeling krijgt, is afhankelijk van uw situatie.

<opm. Jeroen: De zin over het ontlasten van de thuissituatie hoort niet hier, maar bijv. in een folder voor mantelzorgers>.

4. Geheel nieuwe tekst

Redactieprof Patricia vindt dat in het origineel te veel algemene informatie staat in te moeilijke woorden. Daardoor komt de tekst niet echt tot leven. Zij stelt voor om deze tekst alleen als informatiebron te gebruiken voor haar vragen aan de opdrachtgever. Met de antwoorden kan ze dan een geheel nieuwe tekst schrijven. Haar reactie:

Ik ga het gesprek aan en stel vragen. Bijvoorbeeld: tegen welke problemen lopen de deelnemers aan? Waarom bied jij/ biedt je organisatie deze dienst aan (drijfveren)? Wat brengt de behandeling en begeleiding voor deelnemers en/of hun thuissituatie? Hoe ziet dagbehandeling of begeleiding eruit (hoe verloopt een ochtend, hoeveel deelnemers, begeleiders, wat voor plek en sfeer, gestructureerd of niet, eigen inbreng deelnemers)?

Aan de hand van mijn indrukken, de sfeer van de organisatie en de antwoorden op mijn vragen, ga ik de tekst schrijven. Op een andere manier krijg ik nooit de tekst waar ik tevreden over ben.

Je ziet: de redigeeraanpak verschilt, al naar gelang de gewenste uitkomst. Doel, doelgroep en gebruikscontext spelen altijd mee, maar er blijven meerdere oplossingen mogelijk. Je tekstschrijver kan je helpen met het afwegen van pro’s en contra’s. Aan jou de keuze!

TIP: Vraag je tekstschrijver om een proeftekstje: laat hem/haar een korte passage uit de tekst redigeren. Daarmee kun je vooraf samen het gewenste redigeerniveau bepalen.

Auteursrecht
De regel is eenvoudig: alles wat tastbaar is en gemaakt door een persoon, valt automatisch onder het auteursrecht, tenzij er andere afspraken gemaakt zijn. Dat betekent dat je niet zomaar foto’s en illustraties kunt gebruiken. Je hebt de toestemming van, in dit geval, de fotograaf nodig. En daar hangt vaak een prijskaartje aan. Laat jij daar nu net even geen tijd meer voor hebben. Wat nu?

Creatieve Commons, het alternatief
De oplossing is het vinden van een foto met een Creative Commons Licentie. De fotograaf geeft jou van tevoren al toestemming om zijn foto te gebruiken. Hij vertelt meteen onder welke voorwaarden. Dat is geregeld in zes verschillende licenties. Het verhaal van de licenties is op het eerste gezicht misschien wat ingewikkeld maar als je eenmaal weet hoe het werkt, heb je het snel door.

Icoontjes wijzen je de weg
Icoontjes zijn de bouwstenen van de licentie. Een combinatie van icoontjes vertelt je precies wat je wel en niet met de foto mag doen. De icoontjes hebben de volgende betekenis:

Naamsvermelding Je mag het werk gebruiken, verspreiden en veranderen. Maar alleen als je de naam van de fotograaf ook vermeldt.
Niet-commercieel Je mag het werk gebruiken, verspreiden en veranderen. Maar alleen voor een niet-commercieel doel.
GeenAfgeleideWerken Je mag het werk gebruiken en verspreiden maar er niets aan veranderen. Je bent verplicht het origineel te gebruiken.
GelijkDelen Je mag de foto bewerken en aanpassen. Maar alleen als jij het nieuwe werk onder dezelfde licentie vrijgeeft als het origineel.

Waar vind ik foto’s?
Hoe vind je nu foto’s met een Creative Commons Licentie? De makkelijkste manier is via
search.creativecommons.nl. Tik je zoekwoord in en geef aan of je je foto op FlickR, via Google Images of een ander kanaal wilt zoeken. Heb je de juiste foto gevonden? Check dan voor de zekerheid nog even de licentie.

Meer weten? Kijk op www.creativecommons.nl.

Vastgelopen in de tekst, zwaar onder tijdsdruk, niets lijkt meer te lukken?
Vergeet je chagrijn en hervind je schrijfplezier met deze tips.

1 Verander de doelgroep
Schrijf je een beleidstekst voor managers, wijzig dan de doelgroep in, bijvoorbeeld, de cast van Oh, oh, Cherso. Wat ga je hen vertellen over dit onderwerp? Hoe leg je het op Barbie- of Sterretje-niveau uit?

2 Lees de tekst hardop voor in een dialect
Grunnings, plat Amsterdams, Tukkers, Limburgs met zwaar zachte g – als je de tekst opnieuw hoort, gaat hij ineens weer leven.

3 Verander de vorm
Schrijf een limerick, Sinterklaasgedicht, sprookje, vileine dialoog of een andere tot de
verbeelding sprekende vorm over het onderwerp van je tekst.

4 Kijk uit het raam
Kijk uit het raam, wat zie je? Er loopt een oude mevrouw met een rollator voorbij. Hoe zou je aan haar het onderwerp van je verhaal uitleggen? Improviseer, laat je fantasie de vrije loop!

5 Hatemail
Schrijf een boze mail aan een collega aan wie je een grondige hekel hebt. Het mag ook je leidinggevende zijn, of de ceo van het bedrijf waar je werkt. Hij/zij heeft het verdiend, want hij/zij is de schuld van het probleem dat jij moet oplossen met je projectplan. Spaar hem/haar niet, alles mag!

Tijdverspilling? Misschien. Maar tien tegen een dat dit je schrijfplezier weer terugbrengt.
En dat is ook wat waard, want daarvan krijg je zoveel nieuwe energie dat de rest van het stuk je weinig moeite kost.

Als ik een tekst redigeer, dan bekijk ik de tekst op verschillende niveaus. Dit redigeerproces heeft 4 stappen:

1. Lezen

De verleiding is groot om meteen naar het toetsenbord te grijpen om duidelijke schrijffouten te corrigeren. Niet doen. Neem de tijd om de tekst goed door te lezen en zorg dat je deze begrijpt voordat je naar stap 2 gaat.

2. Globaal redigeren

‘Globaal’ betekent hier: op hoofdlijnen. Ik controleer:

• of de structuur van de tekst past bij het doel ervan;
• of het artikel vragen oproept die onbeantwoord blijven;
• of achtergrondinformatie op de juiste plek in het artikel is opgenomen en of deze eventueel beter past in een apart kader;
• of de tekst ‘vloeit’, doordat alinea’s goed op elkaar aansluiten;
• of intro, koppen, tussenkoppen en andere gevisualiseerde tekstelementen de lading dekken en krachtig genoeg zijn.

3. Lokaal redigeren

In deze fase verbeter ik de tekst op zinsniveau. Lopen de zinnen goed? Klopt het ritme van de tekst, doordat korte en langere zinnen elkaar afwisselen? Natuurlijk haal ik alle spellings-, grammatica-, stijl- en interpunctiefoutjes eruit. En ten slotte optimaliseer ik de tekst door onnodig passieve zinnen, naamwoordstijl en inconsequenties te corrigeren.

4. Hardop voorlezen

Dit is een stap die vaak wordt overgeslagen. Het kan wat ongemakkelijk zijn als je in één ruimte zit met anderen, maar dan zoek je maar even een rustig plekje op. Ik garandeer je dat je er altijd nog wat uithaalt.

“O, ben je dan nog niet ge-endorsed?”

Endorsen is het nieuwe liken…

Endorsen is het nieuwe liken, maar dan op Linked-in. Endorsen is lekker en helemaal niet moeilijk. Eerst dicht je jezelf allerlei vaardigheden en talenten toe. Die heten skills in Linked-in-taal. Je kunt ze gewoon aanklikken uit een lijst. Je zet ze ook op volgorde. En daarna nodigt Linked-in je contacten uit die skills te endorsen. Dat gaat helemaal vanzelf. Laat ze maar komen!

Compliment

Endorsed worden is een compliment. Een bevestiging dat je goed bezig bent. Dat je gezien, gehoord én gewaardeerd wordt. Het is als een verzameling digitale connecties die en masse hun sterke armen om je heen slaan en zachtjes in je oor fluisteren: ‘Zeg, jij bent echt goed in wat je doet…’ Ik heb ‘t zelf meegemaakt. Eerst werd ik gelinkt aan iemand met wie ik vroeger heb samengewerkt. Nu bewonderde ik die persoon altijd al. Een kei in zijn vak, charismatisch en bovendien behoorlijk aantrekkelijk. Dus: yes!, ik wil graag linken. (Niet té graag, want je wilt niet overkomen als een wanhopige, naar digitale relaties snakkende Linked-in-looser. Een neutraal antwoordmailtje is voldoende.)

Even later volgde het bericht:

Eveline,

Congratulations! X has endorsed you for the following skills and expertise: coaching, brochures, magazines, public relations, internal communications.

Digitaal omhelzen

Mijn hart springt op. ZIE! JE! WEL! IK BEN GOED! YES I CAN!!! (Het was net na de Amerikaanse presidentsverkiezingen). Van pure vreugde besluit ik om mijn connecties ook eens flink digitaal te omhelzen. Ik klik hier en daar bij bekende professionals endorsen aan. Daarna regent het bedankjes en berichten in mijn mailbox: hé, wat leuk, dank je wel, hoe gaat het, wat ben je lief, super!

Endorsen, ik kan het iedereen aanraden.

Na vijf jaar Zeeland ben ik er inmiddels aan gewend. In het najaar verschijnen altijd weer die bordjes langs de kant van de weg, met ‘Slik!’.  Als kind wist ik niet anders of het was de favoriete tekst in de spreekwolkjes van Donald Duck, als de gelijknamige eend zichzelf weer eens in de nesten had gewerkt. Maar hier in Zeeland betekent het doodgewoon ‘modder’. De bordjes waarschuwen automobilisten voor gladheid omdat in oktober en november de aardappels en suikerbieten uit de grond worden gehaald en de ‘petatenrooiers’ af en aan rijden, met modder aan hun poten. En inderdaad, je kunt aardig in een slip raken als je een beetje te hard over de Zeeuwse landweggetjes crost. Slik!

Snappen of sneuvelen

Het had nog best wat voeten in de klei, die bordjes. Want moeten we nu het ABN-woord ‘modder’ gebruiken, of houden we het gezellig onder ons met het Zeeuwse woord ‘slik’? Snappen die Hollanders het wel, als ze hier in Zeeland de weg opgaan? Of laten we ze lekker te pletter rijden, opgeruimd staat netjes?

Battle

Ik had graag gezien dat er een heuse battle werd gehouden tussen voor- en tegenstanders. Compleet met slikgooien en modderwerpen. Maar nee, er werd keurig vergaderd door het Waterschap en de boerenorganisatie ZLTO. Het duurde niet lang voor de witte rook naar buiten kwam: ‘Jongens, we houden het op Slik!’ Gejuich alom. En de argumenten? Daar werd iedereen stil van, want dat getuigde van een intelligentie waar Donald Duck niet aan kon tippen. Komt-ie: Modder komt van het Engelse woord ‘mud’ en uiteindelijk van het Griekse ‘mudros’. Dat is dus een leenwoord. Slik niet. Slik is hartstikke ontzettend Hollands. Want het is gewoon een moderne variant op het aloude woord ‘slijk’.

Leuk hè, die Zeeuwen?